اگر تا به حال در یک قرار عاشقانه با شریک عاطفیتان نشسته اید اما متوجه شده اید که ذهن او بیش از آنکه در لحظه ی مشترک شما حضور داشته باشد، درگیر آخرین پست یا اعلان جذاب اینستاگرام است، بدانید که در این تجربه تنها نیستید. شصت و شش درصد از بزرگسالانی که در روابط متعهدانه یا ازدواج هستند گزارش می کنند که تلفن های هوشمند و شبکه های اجتماعی ای مانند اینستاگرام نقش جدایی ناپذیری در زندگی روزمره ی آنها ایفا می کنند. در چنین شرایطی، شاید زمان آن رسیده باشد که با نگاهی آگاهانه و واقع بینانه، معایب استفاده از این فضاها را بررسی کنیم و با تعیین چند اصل و حد و مرز روشن، از پیامدهای بالقوه و آسیب زای شبکه های اجتماعی بر رابطه ی زناشویی و نظام خانواده پیشگیری کنیم.
شبکه های اجتماعی اغلب به عنوان عاملی حواس پرت کننده عمل می کنند و توجه افراد را از تعاملاتی که به طور واقعی به رشد و تغذیه ی روابط عاطفی کمک می کنند، منحرف می سازند. دارن آدامسون، دکترای روانشناسی و درمانگر ازدواج و خانواده، و رئیس دپارتمان علوم ازدواج و خانواده در دانشگاه نشنال، در این باره می گوید: «استفاده از شبکه های اجتماعی می تواند به شکلی وسواسی و اجبارگونه درآید.»
بر اساس گزارش مرکز پژوهشی پیو، ۴۰درصد از بزرگسالانی که در یک رابطه ی عاطفی هستند اظهار می کنند که میزان زمانی که شریکشان صرف استفاده از تلفن هوشمند می کند برایشان آزاردهنده است. با پیشرفت و به روزرسانی مداوم شبکه های اجتماعی، این پلتفرم ها تعاملی تر و به اصطلاح «اعتیادآورتر» شده اند؛ به گونه ای که مدیریت زمان استفاده از آنها برای بسیاری از افراد دشوار می شود.
افراد معمولاً بهترین و ایده آل ترین بخش های زندگی خود را در شبکه های اجتماعی به اشتراک می گذارند؛ به همین دلیل، زوج ها گاهی زندگی روزمره و عادی خود را با آنچه از زندگی های هیجان انگیز دیگران می بینند مقایسه می کنند و این مقایسه ها می تواند به تدریج مخرب باشد. مقایسه ی اجتماعی منفی یا «ترس از عقب ماندن» (FOMO) به این معناست که فرد احساس می کند دیگران یا دستکم بر اساس آنچه از زندگی آنلاینشان قابل مشاهده است، اوقات بهتری را می گذرانند یا موفق تر از او هستند. چنین باوری می تواند به شیوه های گوناگونی بر سلامت روان ما اثر بگذارد. تجربه ی حسادت، احساس ناکافی بودن و افت عزت نفس در واکنش به محتوایی که دیگران در شبکه های اجتماعی منتشر می کنند، با تشدید علائم افسردگی و کاهش سطح کلی بهزیستی روانشناختی مرتبط دانسته شده است.
مطالعه ای که در نشریه ی Computers in Human Behavior منتشر شده است، در تمامی الگوهای مورد بررسی، ارتباط معناداری میان استفاده از شبکه های اجتماعی و کاهش کیفیت رابطه ی زناشویی نشان می دهد. یافته های این پژوهش پیشبینی می کند افرادی که از شبکه های اجتماعی استفاده نمی کنند، به طور متوسط ۱۱درصد رضایت و شادکامی بیشتری در ازدواج خود نسبت به افرادی دارند که به صورت منظم از این فضاها استفاده می کنند. در مورد کودکان نیز لازم است به این نکته توجه شود که زمانی که بخش قابل توجهی از وقت آنها صرف شبکه های اجتماعی می شود، چه فعالیت های رشدی و ضروری ای را از دست می دهند. بر اساس گزارش مؤسسه ی ملی سلامت (NIH)، استفاده ی افراطی از رسانه های دیجیتال می تواند کودکان را در معرض خطرهای زیر قرار دهد:
- افسردگی و اضطراب: پژوهش ها نشان می دهند هرچه نوجوانان زمان بیشتری را صرف استفاده از تلفن های هوشمند می کنند، احتمال مشاهده ی سطوح بالاتری از افسردگی و اضطراب در آنها در سال بعد افزایش می یابد.
- کمبود خواب: کودکانی و نوجوانانی که در معرض استفاده ی بیش از حد از رسانه ها قرار دارند، یا در اتاق خواب خود تلویزیون، رایانه یا تلفن همراه دارند، معمولاً دیرتر به خواب میروند و مدت خواب شبانه ی کمتری را تجربه می کنند.
- چاقی: استفاده ی افراطی از صفحه نمایش ها و وجود تلویزیون در اتاق خواب می تواند خطر ابتلا به چاقی را افزایش دهد. تماشای تلویزیون بیش از یک ساعت و نیم در روز، یکی از عوامل خطر چاقی در کودکان ۴تا ۹سال محسوب می شود. همچنین نوجوانانی که روزانه بیش از پنج ساعت تلویزیون تماشا می کنند، پنج برابر بیشتر از نوجوانانی که دو ساعت یا کمتر تلویزیون می بینند، در معرض اضافه وزن قرار دارند.
- قلدری مجازی: کودکان و نوجوانان در فضای آنلاین ممکن است قربانی قلدری سایبری شوند؛ پدیده ای که می تواند پیامدهای منفی اجتماعی، تحصیلی و سلامت روان را هم برای فرد قربانی و هم برای فرد آزارگر به دنبال داشته باشد.
راهنماهایی برای حفظ تعادل سالم میان شبکه های اجتماعی و روابط عاطفی
آیا می توان هم روابطی سالم داشت و هم به طور فعال در شبکه های اجتماعی حضور داشت؟ پاسخ مثبت است. بر اساس یک نظرسنجی انجام شده توسط انجمن روانشناسی آمریکا، ۵۵ درصد از نسل جوان بیان کرده اند که از طریق شبکه های اجتماعی احساس حمایت می کنند. با این حال، تعیین چند اصل و چارچوب مشخص می تواند مرز میان استفاده ی سالم از شبکه های اجتماعی در یک رابطه و ورود به حوزه ی آسیبزا را به روشنی مشخص کند. یکی از مهمترین این اصول، پرهیز از استفاده ی شبکه های اجتماعی به عنوان معیاری منفی برای مقایسه ی رابطه است. آدامسون در این باره می گوید: «اگر احساس می کنید ناخواسته درگیر مقایسه ی رابطه ی خود شده اید، به جای مقایسه با روابط دیگران، وضعیت فعلی رابطه تان را با یک سال قبل یا در روابط بلندمدت، با پنج یا ده سال پیش، مقایسه کنید. اجازه دهید نتیجه ی این مقایسه، شما را به سمت تغییراتی در رفتار هدایت کند که به رشد و تقویت رابطه کمک می کنند.»
این نوع نگاه درون محور و رشدمدار، به افراد کمک می کند تا شبکه های اجتماعی را به ابزاری در خدمت آگاهی و بهبود رابطه تبدیل کنند، نه عاملی برای تضعیف آن.
برای پرورش و تقویت رابطه ی عاطفی خود به طور آگاهانه زمان صرف کنید. آدامسون توصیه می کند: «کارهایی انجام دهید که احساس نزدیکی و صمیمیت را در رابطه افزایش می دهند و آنها را به صورت منظم و بدون عامل حواسپرتی انجام دهید.» تا حد امکان تلفن همراه را کنار بگذارید؛ جایی که نه دیده شود و نه ذهن را درگیر کند. عامل حواسپرتی یکی از جدیترین چالش های مرتبط با شبکه های اجتماعی است. بر اساس پژوهشی که در Scientific American منتشر شده، حتی صرف حضور یک تلفن هوشمند می تواند به کیفیت روابط بین فردی آسیب بزند.
در وبسایت healthychildren.org آکادمی کودکان آمریکا بر ضرورت تعیین قواعد و چارچوب های مشخص برای استفاده ی کودکان از شبکه های اجتماعی تأکید می کند. برای ایجاد تعادلی سالم در فضای خانواده، لازم است به این نکته توجه داشته باشیم که همه ی کودکان و نوجوانان به خواب کافی (بین ۸تا ۱۲ساعت، متناسب با سن)، فعالیت بدنی روزانه (حداقل یک ساعت) و زمان هایی دور از رسانه های دیجیتال نیاز دارند. با طراحی و اجرای یک «برنامه ی رسانه ای خانوادگی»، والدین و فرزندان می توانند درباره ی اولویت های رسانه ای که برای خانواده شان اهمیت بیشتری دارد، به توافق برسند.
برنامه ریزی برای زمان های بدون رسانه، مانند صرف وعده های غذایی خانوادگی، و مشارکت در فعالیت هایی که بهزیستی روانی و جسمی را تقویت می کنند، نظیر ورزش، مطالعه و گفتوگو با یکدیگر، نقش مهمی در حفظ سلامت روابط خانوادگی دارد. والدین نیز با الگو بودن، می توانند تأثیرگذاری بیشتری داشته باشند؛ برای مثال، خاموش کردن تلویزیون و قرار دادن تلفن همراه روی حالت «مزاحم نشوید» در زمان های بدون رسانه، پیام روشنی درباره ی اهمیت حضور واقعی در کنار خانواده منتقل می کند. یکی دیگر از زمانهای ضروری بدون رسانه، هنگام انجام تکالیف درسی کودک است.
در نهایت، باید به یاد داشت که شبکه های اجتماعی، همانطور که از نامشان پیداست، «رسانه» هستند. آدامسون در این باره می گوید: «شبکه های اجتماعی یک جهان جدا و مستقل نیستند. آن ها نمی توانند روابط را به طور پایدار تغذیه کنند، زیرا مبتنی بر واقعیت مجازی اند و ذاتاً قادر به پشتیبانی از تعاملات و فرآیندهایی که برای شکل گیری و تداوم یک رابطه ی واقعی لازم است، نیستند.»
